Konu: Dünyanın Hareketleri Ve Sonuçları

DÜNYA’NIN HAREKETLERİ


Dünya’nın coğrafi olaylar ve canlılar üzerinde etkili olan başlıca iki hareketi vardır.
1. Kendi ekseni etrafındaki hareketi (günlük).
2. Güneş etrafındaki hareketi (yıllık)
DÜNYA’NIN EKSENİ ETRAFINDA DÖNÜŞÜ
Dünya, Kuzey ve Güney Kutup noktalarından geçen yer ekseni etrafında 24 saatte bir dönüş yapar. Dünya’nın ekseni, yörünge düzlemine dik değildir. Eksen ile ekliptik arasında 66˚33’ lık açısal fark vardır.
Dünya’nın Ekseni Etrafındaki Dönüşüne Bağlı Olarak İki Tür Hız Oluşur:

o Dünya’nın geoid şekli nedeniyle yüzeyindeki çizgisel hız, Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. Ekvator üzerindeki bir nokta saatte yaklaşık 1670 km’lik bir çizgisel hız yaparken kutup noktalarında bu hız sıfıra eşittir.
o Dünya’nın ekseni etrafında dönüş açısı ile ilgili hıza da açısal hız denir. Dünya üzerindeki tüm noktalar 24 saatte 360˚ döndüğünden açısal hızları eşittir. Dünya, 1 saatte 15˚’lik dönüş yapar.
Dünya’nın Ekseni Etrafındaki Dönüşünün Ortaya Çıkardığı Sonuçlar:
o
Gece ve gündüz oluşarak birbirini izler. Gece ve gündüz süreleri Ekvator üzerinde sürekli 12’şer saattir. Kutuplara yaklaştıkça, mevsim durumuna göre gece ve gündüzün uzaması ya da kısalması gözlenir. Bu durum eksen eğikliğinin sonucudur.
o Gece soğuma, gündüz ısınma gerçekleşir. Bu nedenle günlük sıcaklık ve basınç farkları oluşur. Bu durum, mekanik çözülmeden meltem rüzgarlarının oluşmasına kadar birçok coğrafi olayın temelini teşkil eder.
o Gün içinde güneş ışınlarının geliş açısı ve cisimlerin gölge boyu değişir.
o Doğudaki yerler Güneş’i batıdaki yerlerden önce görür. Bu nedenle yerel saat farkları oluşur.
o Doğuda güneş erken doğar ve erken batar, batıda ise geç doğar ve geç batar.
o Eksen etrafındaki dönüşten ortaya çıkan saptırıcı kuvvet (Coriolis) sürekli rüzgar yönlerinde sapmalara neden olur. (KYK’de sağa GYK’de sola doğru)
o 30˚ ve 60˚ Kuzey ve Güney enlemleri boyunca dinamik kökenli basınç kuşakları oluşur.
o Ana yönler oluşur.
DÜNYA’NIN GÜNEŞ ETRAFINDAKİ HAREKETİ ve SONUÇLARI
Dünya Güneş etrafındaki hareketini Ekliptik adı verilen elips şeklindeki düzlemde saat ibresinin tersine doğru hareket ederek 365 gün 6 saatte tamamlar.
Yörünge düzleminin (Ekliptik düzlem) elips şeklinde olmasından dolayı Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı değişir. Dünya 3 Ocak tarihinde Güneş’e en yakın duruma gelir, buna Günberi (Perihel) denir. 4 Temmuz tarihinde ise Güneş’e en uzak durumundadır. Buna da Günöte (Afel) denir.
Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman Güneş’in çekim kuvveti arttığından Dünya’nın yörüngedeki dönüş hızı da artar. Uzaklaştığı zaman da çekim kuvveti azalacağından yörünge üzerindeki dönüş hızı azalır.
Bu nedenle;
o Kuzey Yarımküre’nin yaz mevsimi (21 Mart ile 23 Eylül arası), Güney Yarımküre’nin yaz mevsiminden (23 Eylül ile 21 Mart arası) daha uzun (7 gün) sürer.
o Dünya Güneş’e yakın olduğunda dönüş hızı arttığından Şubat ayı 28 gün sürer.
o Dünya Güneş’e uzak olduğunda dönüş hızı azaldığından sonbahar ekinoksuna iki gün geç girilir (23 Eylül’de yaşanır).
o Dünya Güneş’e yaklaştığında çekim kuvveti arttığından gel-git genliği de artar.
Dünya’nın Güneş’e yaklaşması ve uzaklaşması mevsimlik sıcaklık dağışına etki etmez. Mevsimlik sıcaklık dağılışını etkileyen faktör, ışınların düşme açısıdır. Bunu da eksen eğikliği belirler.
Ekvator ile Yörünge düzlemi (Ekliptik) arasında 23˚27’ lık açının bulunmasından dolayı Yer ekseni ile Yörünge düzlemi arasında 66˚33’ lık bir açı oluşmuştur. Yani Yer ekseni yörünge düzlemine eğiktir.
Bunun sonucunda;
o Güneş ışınlarının Dünya üzerindeki noktalara düşme açısı yıl içerisinde değişir.
o Işınların düşme açısındaki değişikliğe bağlı olarak yıllık sıcaklık farkları oluşmuş ve mevsimler meydana gelmiştir.
o Aynı anda, farklı yarımkürelerde farklı mevsimler yaşanır.
o Bir noktada güneş ışınlarının atmosferdeki tutulma miktarı yıl içinde değişir.
o Cisimlerin gölge boyları yıl içinde değişir.
o Gece-gündüz süreleri yıl içinde değişir (Ekvator hariç).
o Mevsimlik sıcaklık değişimine bağlı olarak yüksek ve alçak basınçlar, karalar ve denizler arasında yer değiştirir. Bunun sonucunda muson rüzgarları oluşur.
o Aydınlanma çemberi yıl içerisinde yer değiştirir.
o Bir noktadaki Güneş’in doğuş ve batış saatleri yıl içerisinde değişir.
o Güneş’in ufuk düzlemindeki tepe noktası yıl içerisinde değişir.
o Dönencelerin yeri (23˚27’ Kuzey ve Güney) ve Kutup dairelerinin (66˚33’ Kuzey ve Güney) yeri belirlenmiştir.
o Güneş ışınlarının dik geldiği yerler dönenceler arasında yer değiştirir.
o Matematik iklim kuşakları oluşmuştur.
o Kutup noktalarında 6 ay süreyle gündüz, 6 ay süreyle gece yaşanır.
Dünya’nın yıllık hareketinin sonuçları eksen eğikliğine bağlı olarak gerçekleşir. Bu nedenle, eğer eksen eğikliği olmasaydı yukarıda belirtilen sonuçların hiçbiri oluşmazdı.
Güneş ışınları dönencelere yılda birer defa, dönenceler arasındaki her noktaya iki defa dik gelir. Dönencelerin dışına kesinlikle dik açıyla gelmez.


DÜNYANIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI


• Gece gündüz olayı ardalanır (birbirini takip eder).
• Güneş ışınlarının düşme açısı günün her saatine göre değişir.
• Yerel saat farkları oluşur.
• Günlük sıcaklık farkları oluşur. Buna bağlı olarak meltem rüzgarları oluşur. Mekanik çözülme olur.
• Sürekli rüzgarların esme yönünde sapmalar olur.
• Okyanus akıntılarında sapmalar ve halkalar olur.
• Dinamik basınç merkezleri oluşur. Yönler belirlenir. Fotosentez meydana gelir.
DÜNYANIN EKSENİ ÇEVRESİNDE DÖNÜŞÜNDE DOĞAN HIZLAR
1) ÇİZGİSEL HIZ VE SONUÇLARI (Enleme bağlı)
• Çizgisel hız en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . Bu hız kutuplara doğru azalır. Bunun sonucunda;
• Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar.
• Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar.
• Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla, kutuplarda azdır.
• Ekvatorda yerçekimi az, kutuplarda fazladır.
2) AÇISAL HIZ VE SONUÇLARI (Boylama bağlı)
Dünyanın açısal hızı;
24 saatte: 360°
1 saatte : 15°
4 dakikada :1° dir.
*** Açısal hız her enlemde aynıdır. Açısal hız sonucunda yerel saat farkları oluşur.
DÜNYANIN YILLIK HAREKETİ VE SONUÇLARI
Dünyanın güneş çevresinde dönerken izlediği yola yörünge, meydana getirdiği düzleme de yörünge düzlemi (ekliptik düzlem) denir. Dünyamızın yörüngesi elips biçimindedir.
ELİPS BİÇİMİNDEKİ YÖRÜNGENİN SONUÇLARI
Dünyamız güneşe bazen yaklaşır, bazen güneşten uzaklaşır. Dünyanın güneşe en yakın olduğu tarih 3 ocaktır. En uzakta olduğu tarih ise 4 temmuzdur.
Dünya güneşe yaklaşınca güneşin çekim kuvveti artar. Böylece dünya güneş çevresinde daha hızlı dönmeye başlar. Sonuçta şubat ayı 28 gündür. Yani K.Y.K ‘de kış mevsimi iki gün kısa olmaktadır.
Dünya güneşten uzaklaşınca çekim kuvveti ve hız azalır. Sonuçta yaz mevsimi K.Y.K.’de iki gün daha uzun olmaktadır.
*** Kısacası elipsoid yörünge mevsim sürelerinin farklı olmasında etkilidir. Dünyamızın yörüngesi daire biçiminde olsaydı; mevsim süreleri birbirine eşit olacaktı.
EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI
(Ekvator düzlemi ile ekliptik arasında 23°27' , yer ekseni ile ekliptik arasında 66°33' açı olması)
Dönenceler meydana gelir. Dönence: kuzey ve güney yarım kürelerde güneş ışınlarının en son dik geldiği noktalara denir.
Matematik iklim kuşakları oluşur.
Güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir. Güneş ışınları yıl içinde dönencelere birer kez, dönenceler arasına da ikişer kez dik açıyla düşerler. Dönenceler dışında hiçbir yere güneş ışınları dik olarak düşmez.
Mevsimler oluşur. Dört mevsimin tek yaşandığı kuşak ılıman kuşaktır. Sebebi: güneş ışınlarının düşme açısında yıl boyunca değişikliğin fazla olmasıdır.
Aynı tarihlerde kuzey ve güney yarımkürelerde farklı mevsim yaşanması.
Gece gündüz uzunluğunun sürekli değişmesi.
Güneşin doğuş ve batış konumu ile saatinin değişmesi.
Muson rüzgarlarının oluşması.
Aydınlanma dairesinin sürekli değişmesi.
Kutup bölgelerinde 24 saatten uzun gece ve gündüzlerin oluşması. Örnek: Kutup noktalarında 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanması.
*** Dönence ve matematik iklim kuşaklarının oluşmasında sadece eksen eğikliği etkilidir. Diğerlerinin oluşmasında eksen eğikliği ile birlikte yıllık hareketin de etkisi vardır.
EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI; (Ekvator düzlemi ile ekliptik üst üste çakışsaydı veya yer ekseni ekliptiği dik olarak kesseydi)
• Dönenceler oluşmazdı.
• Mevsim değişmesi olmazdı.
• Güneş ışınları sadece Ekvatora dik gelirdi.
• Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarına teğet geçerdi.
• Gece gündüz süreleri birbirine eşit olurdu.
• Güneşin doğuş-batış konumu ve saati değişmezdi.
EKSEN EĞİKLİĞİ 20°OLSAYDI:
• Güneş ışınlarının dik geldiği alan daralırdı.
• Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları daralırken, ılıman kuşak genişlerdi.
• Yurdumuzda yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu.
• Kutup ve ılıman kuşakta sıcaklık ortalaması azalırken tropikal kuşakta sıcaklık ortalaması artardı.
• Gece-gündüz arasındaki zaman farkı azalırdı.
*** Eksen eğikliğinin 23°27' dan daha büyük olması durumunda yukarıdakilerin tam tersi bir durum yaşanırdı.

bilgi için saolun

ellerinize sağlık teşekkürler